पुरानो करार कसले लेखे?

त्यसैले “कसले लेख्यो?” भन्ने प्रश्नमा मुख्य लेखक, पछिल्लो सम्पादकीय हात, र अन्तिम सङ्कलकलाई छुट्याएर बुझ्नुपर्छ।

१. पञ्चग्रन्थका मुख्य लेखक मोशा हुन्

उत्पत्ति, प्रस्थान, लेवी, गन्ती र व्यवस्था गरी पाँच पुस्तकलाई परम्परागत यहूदी तथा ख्रीष्टियन परम्पराले मोशासँग जोडेको छ।

यसको आधार केवल पछिल्लो परम्परा होइन। पञ्चग्रन्थभित्रै मोशाले लेखेको स्पष्ट प्रमाण पाइन्छ। प्रस्थान १७:१४ मा मोशालाई लेख्न आदेश दिइन्छ; प्रस्थान २४:४ मा उनले परमप्रभुका वचन लेखेको उल्लेख छ; गन्ती ३३:२ मा यात्राको विवरण मोशाले लेखेको भनिएको छ; व्यवस्था ३१:९ र ३१:२४–२६ मा व्यवस्था लेखेर सुरक्षित राखिएको उल्लेख छ। पछि यहोशू १:७–८, २ इतिहास २५:४, एज्रा ६:१८ र नहेम्याह १३:१ जस्ता पदहरूले पनि “मोशाको व्यवस्था” वा “मोशाको पुस्तक”लाई चिन्छन्।¹

तर यसको अर्थ पञ्चग्रन्थको प्रत्येक शब्द मोशाले आफ्नै हातले लेखेका हुन् भन्ने होइन।

सबैभन्दा स्पष्ट उदाहरण व्यवस्था ३४ हो। त्यहाँ मोशाको मृत्यु, गाडिएको स्थान, इस्राएलले तीस दिन शोक गरेको र “त्यसपछि मोशाजस्तो अगमवक्ता उठेन” भन्ने विवरण छ। स्वाभाविक रूपमा यी घटनाहरू मोशाको मृत्युपछि लेखिएका हुन्।

पुरानो यहूदी परम्पराको एउटा मतले तोराहका अन्तिम आठ पद यहोशूले लेखेको बताउँछ। बावा बत्रा १४ख–१५क (b. B. Bat. 14b–15a) मा मोशाले तोराह लेखेका र यहोशूले अन्तिम आठ पद पूरा गरेका भन्ने परम्परा सुरक्षित छ।²

यसैगरी उत्पत्ति १४:१४ मा “दान”, केही “आजसम्म” भन्ने अभिव्यक्ति तथा पछिल्लो पाठकलाई बुझाउन दिइएका स्पष्टीकरणहरूले केही उत्तर-मोशीय सम्पादकीय टिप्पणी (post-Mosaic editorial additions) रहेको सम्भावना देखाउँछन्। सुसमाचारवादी अध्ययनमा यसलाई कहिलेकाहीँ मोशाको आधारभूत लेखकत्व (essential Mosaic authorship) भनिन्छ—अर्थात् पञ्चग्रन्थको मुख्य साहित्यिक र धर्मशास्त्रीय आधार मोशासँग सम्बन्धित छ, तर केही पछिल्ला स्पष्टीकरण र अन्त्यका अंश अर्को प्रेरित शास्त्रीय हातद्वारा थपिएका हुन सक्छन्।³

वेलहाउजेन र JEDP प्रस्ताव

१९औँ शताब्दीमा जुलियस वेलहाउजेन (Julius Wellhausen) ले पञ्चग्रन्थको लेखकत्वलाई अर्को ढङ्गले व्याख्या गरे। उनको प्रसिद्ध दस्तावेजीय परिकल्पना (Documentary Hypothesis) अनुसार पञ्चग्रन्थ एउटै मोशीय रचना होइन, बरु चार मुख्य स्रोतको संयोजन हो:

J — याह्वेइस्ट (Yahwist)
E — एलोहिस्ट (Elohist)
D — व्यवस्थागत स्रोत (Deuteronomist)
P — पूजाहारीय स्रोत (Priestly)।

उनले परमेश्वरका फरक नाम, एउटै घटनाका दोहोरिएका विवरण, शैलीगत भिन्नता र धर्मशास्त्रीय जोडका आधारमा यी स्रोत छुट्याउने प्रयास गरे। वेलहाउजेनको रूपले करिब एक शताब्दी पुरानो करार अध्ययनमा ठूलो प्रभाव पारेको थियो।⁴

तर आज वेलहाउजेनको शास्त्रीय JEDP रूप स्वयं पहिलेको जस्तो सर्वमान्य छैन। स्रोतहरूको संख्या, तिनको मिति, E नामक स्वतन्त्र स्रोत वास्तवमै थियो कि थिएन, तथा पञ्चग्रन्थ कसरी विकास भयो भन्ने विषयमा अहिले धेरै फरक प्रस्ताव छन्।⁵

त्यसैले यस प्रश्नमा निष्कर्ष यस्तो राख्नु बढी सन्तुलित हुन्छ:

पञ्चग्रन्थका मुख्य र आधारभूत मानवीय लेखक मोशा हुन्। तर व्यवस्था ३४ जस्ता मोशाको मृत्युपछिका अंश तथा केही व्याख्यात्मक टिप्पणीहरू पछिल्लो शास्त्रीय हातबाट आएका हुन्। अन्तिम आठ पद यहोशूले लेखे भन्ने पुरानो यहूदी परम्परा छ। वेलहाउजेनको JEDP प्रस्ताव पञ्चग्रन्थ अध्ययनको प्रभावशाली ऐतिहासिक सिद्धान्त हो, तर यसको शास्त्रीय स्वरूप आज निर्विवाद निष्कर्ष होइन।

यही कुरा “मोशाले पञ्चग्रन्थ लेखे” भन्नुको सबैभन्दा स्पष्ट अर्थ हो: मुख्य लेखकत्व मोशाको हो; प्रत्येक वाक्य अनिवार्य रूपमा मोशाकै हातबाट आएको हुनुपर्छ भन्ने होइन।

२. ऐतिहासिक पुस्तकहरू: मुख्य पात्र र अन्तिम लेखक सधैं एउटै हुँदैनन्

यहोशू

यहोशू २४:२६ मा:

“यहोशूले यी वचन परमेश्वरको व्यवस्थाको पुस्तकमा लेखे”

भन्ने स्पष्ट उल्लेख छ।

यसले यहोशूले निश्चित सामग्री लेखेको प्रमाण दिन्छ। पुरानो यहूदी परम्पराले यहोशू पुस्तकलाई यहोशूसँग जोड्छ। तर पुस्तकको अन्त्यमा यहोशूको मृत्यु र गाडिएको विवरण (यहोशू २४:२९–३३) भएकाले अन्तिम अंश स्वाभाविक रूपमा उनीपछि लेखिएको हुनुपर्छ।

त्यसैले निष्कर्ष:

यहोशू पुस्तकको महत्वपूर्ण प्रारम्भिक सामग्री यहोशूसँग सम्बन्धित छ; तर पुस्तकको अन्तिम स्वरूपमा उनको मृत्युपछिको शास्त्रीय योगदान पनि छ।

न्यायकर्ताहरु र रूथ

बेबिलोनी ताल्मुदको परम्पराले शमूएललाई न्यायकर्ताहरु र रूथको लेखक मान्छ।²

तर यी पुस्तकहरूले स्वयं “शमूएलले लेखे” भनेर प्रत्यक्ष घोषणा गर्दैनन्। विशेष गरी न्यायकर्ताहरुमा “त्यस समयमा इस्राएलमा राजा थिएन” भन्ने बारम्बारको टिप्पणीले राजतन्त्र सुरु भइसकेको समयबाट इतिहासलाई पछाडि फर्केर हेरिएको संकेत दिन्छ।

त्यसैले:

न्यायकर्ताहरु र रूथलाई शमूएलसँग जोड्ने बलियो पुरानो परम्परा छ; तर अन्तिम साहित्यिक लेखकको नाम पाठबाट निश्चित गर्न सकिँदैन।

१–२ शमूएल

यस पुस्तकमा स्थिति अझ स्पष्ट छ।

शमूएल स्वयं लेखक तथा अगमवाणी परम्परासँग सम्बन्धित व्यक्ति थिए। तर १ शमूएल २५ मा शमूएलको मृत्यु हुन्छ, जबकि पुस्तक त्यसपछि धेरै अध्यायसम्म अगाडि बढ्छ र २ शमूएलले दाऊदको शासनको इतिहास वर्णन गर्छ।

यसकारण शमूएलले सम्पूर्ण १–२ शमूएल लेखेका हुन सक्दैनन्।

पुरानो यहूदी परम्पराले १ शमूएल १–२४ लाई शमूएलसँग र पछिल्लो सामग्रीलाई नातान र गादसँग जोडेको छ। १ इतिहास २९:२९ ले पनि दाऊदका कामहरू “द्रष्टा शमूएल”, “अगमवक्ता नातान” र “द्रष्टा गाद”का अभिलेखमा लेखिएको बताउँछ।⁶

त्यसैले सबैभन्दा स्पष्ट निष्कर्ष:

शमूएल पुस्तकको प्रारम्भिक सामग्री शमूएलसँग सम्बन्धित छ; दाऊदसम्बन्धी पछिल्ला सामग्री नातान, गाद र अन्य पुराना अभिलेखबाट आएको हुन सक्छ; तर आजको १–२ शमूएललाई अन्तिम रूपमा सङ्कलन गर्ने व्यक्तिको नाम अज्ञात छ।

१–२ राजाहरू

राजाहरूको पुस्तकले आफ्नो लेखकको नाम बताउँदैन।

तर लेखकले आफ्नो स्रोत भने बताउँछ:

• “सोलोमनका कामहरूको पुस्तक” (१ राजा ११:४१)
• “इस्राएलका राजाहरूका इतिहास”
• “यहूदाका राजाहरूका इतिहास”।

यसले लेखकले पहिलेबाट उपलब्ध राजकीय अभिलेख प्रयोग गरेको देखाउँछ।⁷

पछिल्लो यहूदी परम्पराले यर्मियालाई राजाहरूको लेखक मान्छ। यो सम्भव परम्परा भए पनि पुस्तक स्वयंले यर्मियाको नाम दिँदैन।

त्यसैले:

राजाहरूको लेखक निश्चित छैन। परम्परागत रूपमा यर्मियासँग जोडिन्छ; तर उपलब्ध प्रमाणले हामीलाई कम्तीमा यति भन्न दिन्छ कि कुनै निर्वासनकालीन इतिहासकार/सङ्कलकले पुराना राजकीय र अगमवाणी स्रोत प्रयोग गरेर पुस्तक तयार गरे।

१–२ इतिहास

पुरानो यहूदी परम्पराले एज्रालाई इतिहाससँग जोड्छ र नहेम्याहले यसको पछिल्लो भाग पूरा गरेको बताउँछ।² तर इतिहासको पुस्तक स्वयं लेखकको नाम दिँदैन। आधुनिक अध्ययनमा लेखकलाई सामान्यतः इतिहासकार (Chronicler) भनिन्छ।

त्यसैले: एज्राको लेखकत्व पुरानो र सम्मानित परम्परा हो, तर प्रत्यक्ष प्रमाणित तथ्य होइन। अन्तिम सङ्कलक अज्ञात छ।

एज्रा–नहेम्याह

यहाँ हामीसँग एज्रा र नहेम्याहका पहिलो-व्यक्ति संस्मरण (first-person memoirs) छन्। “म...” भनेर बोल्ने अंशले वास्तविक एज्रा तथा नहेम्याह सामग्री सुरक्षित भएको देखाउँछ। तर सम्पूर्ण एज्रा–नहेम्याह ती दुईले एउटै समयमा मिलेर लेखेको पुस्तक होइन। यसमा राजकीय पत्र, सूची, तेस्रो-व्यक्ति कथा तथा पहिलो-व्यक्ति संस्मरण एकत्रित छन्।

त्यसैले: एज्रा र नहेम्याह आफ्ना-आफ्ना सामग्रीका वास्तविक स्रोत हुन्; तर संयुक्त पुस्तकलाई अन्तिम स्वरूप दिने सङ्कलक निश्चित छैन।

एस्तर

एस्तरको लेखक स्वयं पुस्तकमा नाम दिँदैन। एस्तर ९:२० मा मोर्दकैले “यी कुरा लेखे” भनिएको छ, तर त्यसले सम्पूर्ण एस्तर पुस्तक उनले लेखे भन्ने प्रमाणित गर्दैन। पछिल्लो यहूदी परम्पराले यसलाई महान सभाका मानिसहरूसँग जोड्छ, तर उपलब्ध पाठीय प्रमाणअनुसार: एस्तरको अन्तिम लेखक अज्ञात यहूदी लेखक हो।⁸

३. कविता तथा ज्ञान साहित्यका लेखकहरू

अय्यूब

अय्यूब पुस्तकले आफ्नो लेखकको नाम दिँदैन। बावा बत्राको परम्पराले मोशालाई अय्यूबको लेखक मान्छ। केही सुसमाचारवादी विद्वान्ले यो सम्भावना स्वीकार गरेका छन्। तर अन्य रूढिवादी विद्वान्ले पनि सोलोमनकाल, आठौँ शताब्दी वा अनिश्चित मिति प्रस्ताव गरेका छन्। उपलब्ध प्रमाणले एउटा नाम निर्णायक रूपमा प्रमाणित गर्दैन।⁹

त्यसैले: अय्यूबका लेखक अज्ञात छन्; मोशीय लेखकत्व पुरानो यहूदी परम्परा हो, तर निश्चित रूपमा प्रमाणित गर्न सकिँदैन।

४. भजनसंग्रहमा दाऊद प्रमुख लेखक हुन्—तर एकमात्र लेखक होइनन्

यो ठाउँमा अस्पष्ट हुनुपर्ने कारण छैन। हिब्रू मासोरेटिक पाठका शीर्षकहरूमा ७३ वटा भजन दाऊदसँग जोडिएका छन्। परम्परागत रूपमा यी दाऊदका भजन मानिन्छन्।¹⁰

यसका अतिरिक्त:

• आसाप — १२ भजन
• कोरहका छोराहरू — ११
• सोलोमन — २
• मोशा — १
• हेमान — १
• एतान — १
• यदूतूनको नाम — ४ शीर्षकमा

आउँछ।¹⁰

त्यसैले: दाऊद भजनसंग्रहका प्रमुख लेखक हुन्, तर सबै १५० भजन दाऊदले लेखेका होइनन्।

भजनसंग्रह आफैं विभिन्न समयका पाँच ठूला सङ्कलनबाट बनेको छ। त्यसैले दाऊदले धेरै भजन लेखे, अरू भजनकारले पनि लेखे, र पछि शास्त्रीहरूले ती भजनलाई आजको १५०-भजनको संग्रहमा व्यवस्थित गरे।

केही आधुनिक विद्वान्ले शीर्षकको हिब्रू le-David को अर्थ “दाऊदद्वारा” मात्र नभई “दाऊदसँग सम्बन्धित”, “दाऊदका लागि” आदि हुन सक्ने भन्दै सबै ७३ को लेखकत्वमाथि प्रश्न उठाएका छन्। तर उपलब्ध बाइबलीय परम्परा, दाऊदको संगीतसँगको ऐतिहासिक सम्बन्ध र शीर्षकको साक्षीलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु पनि आवश्यक छैन।¹⁰

सबैभन्दा सन्तुलित निष्कर्ष: मासोरेटिक परम्परामा ७३ भजन दाऊदसँग लेखकत्व वा गहिरो साहित्यिक सम्बन्धमा जोडिएका छन्; दाऊद Psalter का मुख्य लेखक हुन्, तर Psalter सामूहिक सङ्कलन हो।

५. हितोपदेशका मुख्य लेखक सोलोमन हुन्—तर पूरा पुस्तक उनी एक्लैले लेखेका होइनन्

हितोपदेश १:१ ले पुस्तकलाई “सोलोमनका हितोपदेश” भनेर सुरु गर्छ। १ राजा ४:३२ अनुसार सोलोमनले ३,००० हितोपदेश रचना गरेका थिए।

तर हितोपदेशभित्रै लेखक र सङ्कलकहरू छुट्याइएका छन्:

• हितोपदेश १०:१–२२:१६ — सोलोमनका हितोपदेश
• २२:१७–२४:३४ — ज्ञानीहरूका वचन
• २५:१–२९:२७ — सोलोमनका हितोपदेश, जसलाई हिजकियाहका मानिसहरूले प्रतिलिपि/सङ्कलन गरे
• अध्याय ३० — आगूरका वचन
• अध्याय ३१:१–९ — राजा लेमूएलका वचन।¹¹

त्यसैले: हितोपदेशका मुख्य योगदानकर्ता र यसको ज्ञानपरम्पराका प्रमुख व्यक्ति सोलोमन हुन्। तर पुस्तक एउटा ज्ञान-सङ्कलन (anthology) हो; हिजकियाहका शास्त्रीहरू, अन्य ज्ञानी, आगूर र लेमूएलको योगदान पनि यसमा छ। यो ठाउँमा “हितोपदेश सोलोमनले लेखे” भन्नु ठीक छ, यदि त्यसको अर्थ उनी मुख्य लेखक/योगदानकर्ता हुन् भन्ने हो; एक्लैले हरेक अध्याय लेखे भन्ने होइन।

६. उपदेशक र श्रेष्ठगीतमा सोलोमनको लेखकत्वबारे सावधानी आवश्यक छ

उपदेशक

उपदेशक १:१ ले वक्तालाई:

“दाऊदका छोरा, यरूशलेमका राजा”

भन्छ।

यसै कारण यहूदी र ख्रीष्टियन परम्पराले यस व्यक्तिलाई सोलोमन मानेको छ। पुरानो परम्परामा यो वृद्धावस्थामा पश्चात्तापी सोलोमनको चिन्तन हो भन्ने बुझाइ पनि पाइन्छ।

तर पुस्तकले “मेरो नाम सोलोमन हो” भनेर सीधै भन्दैन। यसको हिब्रू भाषाको उत्तरकालीन स्वरूपका कारण धेरै आधुनिक विद्वान्ले पछिल्लो लेखक प्रस्ताव गर्छन्। रोचक कुरा के हो भने केही सुसमाचारवादी विद्वान्ले पनि सोलोमनको प्रत्यक्ष लेखकत्व स्वीकार गर्दैनन्।¹²

त्यसैले निष्कर्ष: उपदेशकको परम्परागत लेखक सोलोमन हुन्; तर प्रत्यक्ष लेखकत्व हितोपदेशको सोलोमनी सामग्रीजत्तिकै निश्चित छैन।

श्रेष्ठगीत

श्रेष्ठगीत १:१ को शीर्षकले सोलोमनसँग पुस्तकलाई जोड्छ। १ राजा ४:३२ ले सोलोमनले १,००५ गीत रचना गरेको बताउँछ।

त्यसैले सोलोमनको लेखकत्व अस्वाभाविक होइन।

तर श्रेष्ठगीत १:१ को हिब्रू अभिव्यक्तिले “सोलोमनद्वारा”, “सोलोमनका लागि”, “सोलोमनसम्बन्धी” जस्ता अर्थ दिन सक्ने भएकाले लेखकत्वमा पूर्ण निश्चितता छैन। केही विद्वान्ले यो विभिन्न प्रेमगीतको सङ्कलन पनि हुन सक्ने प्रस्ताव गरेका छन्।¹³

त्यसैले: परम्परागत रूपमा श्रेष्ठगीत सोलोमनको हो; उपलब्ध शीर्षकले सोलोमनसँग बलियो सम्बन्ध देखाउँछ, तर एकल लेखकत्व निर्णायक रूपमा प्रमाणित छैन।

७. अगमवक्ताका पुस्तकहरू सामान्यतः तिनै अगमवक्तासँग सम्बन्धित छन्

अगमवाणीका पुस्तकमा स्थिति अलि फरक छ। तिनका शीर्षकहरू प्रायः अगमवक्ताको नामबाट सुरु हुन्छन्: यशैया, यर्मिया, इजकिएल, होशे, योएल, आमोस, मीका आदि। त्यसैले यी पुस्तकको मूल भविष्यसूचक सन्देश तिनै नामित अगमवक्तासँग जोड्नु स्वाभाविक छ।

तर अगमवक्ताले वचन बोलेका हुन् भन्ने कुरा र आजको सम्पूर्ण पुस्तकको अन्तिम सम्पादकीय स्वरूप उनले आफ्नै हातले तयार गरेका हुन् भन्ने कुरा एउटै होइन।

यशैया

परम्परागत यहूदी र ख्रीष्टियन दृष्टिले आमोजका छोरा यशैयालाई सम्पूर्ण यशैया पुस्तकको लेखक मान्यो। यो दृष्टि लामो समयसम्म सामान्य थियो।¹⁴

१८औँ शताब्दीपछि आधुनिक अध्ययनमा पुस्तकलाई विभाजन गर्ने प्रस्ताव आयो:

यशैया १–३९ — यशैया
४०–५५ — दोस्रो यशैया (Deutero-Isaiah)
५६–६६ — तेस्रो यशैया (Trito-Isaiah)

भन्ने ढाँचा निकै प्रभावशाली भयो।

यसका मुख्य तर्क ऐतिहासिक परिवेश, निर्वासन, कोरेसको उल्लेख र भाषिक/साहित्यिक भिन्नता हुन्। तर पछिल्लो अध्ययनले पुस्तकभरि रहेको धर्मशास्त्रीय र साहित्यिक एकतालाई पुनः गम्भीर रूपमा लिएको छ; यद्यपि कतिपयले त्यसलाई एक लेखकको एकता नभई सम्पादकीय एकता मान्छन्।¹⁵

यसकारण यस पुस्तकमा निष्कर्ष यस्तो राख्न सकिन्छ:

यशैया पुस्तकको मूल भविष्यसूचक अधिकार र परम्परा ऐतिहासिक यशैयासँग जोडिएको छ। पुस्तकको अन्तिम स्वरूपमा शिष्य वा सम्पादकीय संरक्षणको सम्भावना अस्वीकार गर्नुपर्दैन; तर यसले यशैयाको मूल लेखकत्वलाई स्वतः हटाउँदैन।

यर्मिया

यर्मियामा लेखकत्वको प्रक्रिया हामी आफ्नै आँखाले देख्न सक्छौँ। यर्मियाले परमेश्वरको वचन बोल्छन्।
बारूक नामका शास्त्रीले ती वचन लेख्छन्। यर्मिया ३६ मा पहिलो चर्मपत्र राजाले जलाएपछि यर्मियाले फेरि वचन बोल्छन्, बारूकले अर्को चर्मपत्रमा लेख्छन्, र त्यसमा “त्यस्तै अरू धेरै वचन थपिए” भनिएको छ।¹⁶

त्यसैले: यर्मिया पुस्तकको भविष्यसूचक मूल लेखक यर्मिया हुन्; बारूक उनको प्रमुख शास्त्री हुन्; पुस्तकले स्वयं लेखन, पुनर्लेखन र विस्तारको प्रक्रिया देखाउँछ। यो पुरानो करारको लेखकत्व बुझ्ने सबैभन्दा राम्रो उदाहरण हो।

इजकिएल

इजकिएल पुस्तकको अधिकांश भाग पहिलो व्यक्तिमा आउँछ र बारम्बार “परमप्रभुको वचन मकहाँ आयो” भनिन्छ। त्यसैले: इजकिएल पुस्तकको मुख्य भविष्यसूचक स्रोत इजकिएल स्वयं हुन्; पुस्तकको अन्तिम व्यवस्थापनमा शास्त्रीय सम्पादन सम्भव भए पनि मूल लेखकत्व स्पष्ट रूपमा इजकिएलसँग जोडिन्छ।

दानिएल

परम्परागत यहूदी–ख्रीष्टियन दृष्टिले पुस्तकलाई ऐतिहासिक दानिएलसँग जोड्छ। आधुनिक ऐतिहासिक–आलोचनात्मक अध्ययन (historical-critical study) को ठूलो भागले भने विशेष गरी अध्याय ७–१२ को अन्तिम साहित्यिक स्वरूपलाई दोस्रो शताब्दी ई.पू. मा राख्छ।

त्यसैले दानिएलको लेखकत्व सामान्य सूचीमा दुई वाक्यमा समाप्त गर्ने विषय होइन; यसको भाषा, ऐतिहासिक जानकारी, भविष्यवाणी, आरमेइक अंश र दोस्रो मन्दिरकालीन पृष्ठभूमिको अलग अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

यहाँ आधारभूत निष्कर्ष: परम्परागत लेखक दानिएल हुन्; पछिल्लो लेखकत्वको आधुनिक प्रस्ताव पनि छ। यसको विस्तृत मूल्याङ्कन दानिएलसम्बन्धी प्रश्नमा गर्नुपर्छ।

८. बाह्र साना अगमवक्ताहरू

होशेदेखि मलाकीसम्मका बाह्र पुस्तक प्रत्येक नामित अगमवक्ता वा भविष्यसूचक परम्परासँग जोडिएका छन्।

यसैले मूल वचनहरू:

• होशे — होशेसँग
• आमोस — आमोससँग
• मीका — मीकासँग
• हाग्गै — हाग्गैसँग
• जकरिया — जकरियासँग

जोडिन्छन्।

तर पछि यी बाह्र पुस्तकलाई एउटै “बाह्रको पुस्तक” (Book of the Twelve) का रूपमा सङ्कलन र व्यवस्थित गरिएको थियो। त्यसैले यहाँ पनि: अगमवक्ताको मूल वचन र पछिल्लो सङ्कलन/व्यवस्था फरक चरण हुन्।

९. लेखकत्वलाई अन्ततः यसरी सम्झनुपर्छ

१०. निष्कर्ष

त्यसैले “पुरानो करार कसले लेखे?” भन्ने प्रश्नको उत्तर “धेरै लेखकहरूले” भनेर मात्र दिनु पनि कमजोर हुन्छ, र “मोशा, दाऊद र सोलोमनले” भनेर मात्र दिनु पनि अपूर्ण हुन्छ।

ठोस रूपमा:

मोशा पञ्चग्रन्थका मुख्य र आधारभूत लेखक हुन्; मोशाको मृत्युपछिका केही अंश पछिल्लो शास्त्रीय हातबाट आएका हुन्। दाऊद भजनसंग्रहका प्रमुख लेखक हुन् र मासोरेटिक शीर्षकमा ७३ भजन उनीसँग जोडिएका छन्, तर अरू भजनकार पनि छन्। सोलोमन हितोपदेशका मुख्य योगदानकर्ता हुन्, तर हिजकियाहका शास्त्री, अन्य ज्ञानी, आगूर र लेमूएलको योगदान पनि छ। ऐतिहासिक पुस्तकहरूले पुराना लेखक र स्रोत प्रयोग गरे पनि धेरैका अन्तिम सङ्कलक अज्ञात छन्। अगमवाणीका पुस्तकहरूको मूल सन्देश तिनका नामित अगमवक्तासँग जोडिएको छ, तर केही पुस्तकमा शास्त्री र पछिल्लो सम्पादनको भूमिका पनि देखिन्छ।

यसरी मुख्य लेखकत्वलाई स्वीकार गर्नु र पछिल्लो सम्पादकीय योगदान स्वीकार गर्नु एकअर्काको विरोधी होइनन्। यही भिन्नता बुझ्दा पुरानो करारको लेखकत्व धेरै स्पष्ट हुन्छ।

फुटनोटहरू

1. Tremper Longman III and Raymond B. Dillard, An Introduction to the Old Testament, 2nd ed. (Grand Rapids: Zondervan, 2006), 41–42. मोशालाई तोराहको लिखित परम्परासँग जोड्ने आन्तरिक बाइबलीय प्रमाण तथा यहूदी–ख्रीष्टियन परम्पराबारे। An introduction to the Old Test…
2. b. B. Bat. 14b–15a; Karel van der Toorn, Scribal Culture and the Making of the Hebrew Bible (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2007), 44–45. मोशा, यहोशू, शमूएल, दाऊद, यर्मिया, महान सभा, एज्रा र नहेम्याहसँग पुस्तकहरू जोडिएको पछिल्लो यहूदी लेखकत्व-परम्परा। Scribal Culture and the Making …
3. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 42. उत्तर-मोशीय अंश, व्यवस्था 34, सम्भावित यहोशू योगदान तथा “essential authorship” को अवधारणा। An introduction to the Old Test…
4. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 43–45. जुलियस वेलहाउजेन र J, E, D, P मा आधारित शास्त्रीय दस्तावेजीय परिकल्पनाको विकास। An introduction to the Old Test…
5. John J. Collins, A Short Introduction to the Hebrew Bible, 4th ed. (Minneapolis: Fortress Press, 2025), 37–39. दस्तावेजीय परिकल्पनाको शास्त्रीय स्वरूप, वेलहाउजेनको भूमिका तथा बीसौँ शताब्दीको अन्त्यदेखि त्यसको व्यापक पुनर्मूल्याङ्कन। A Short Introduction to the Heb…
6. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 153–54. शमूएलको मृत्युका कारण सम्पूर्ण पुस्तक उनको हुन नसक्ने, तथा शमूएल, नातान र गादसँग जोडिएको परम्परा। An introduction to the Old Test…
7. Andrew E. Hill and John H. Walton, A Survey of the Old Testament, 4th ed. (Grand Rapids: Zondervan Academic, 2023), 196–97. राजाहरूका अज्ञात सङ्कलक र पुस्तकले प्रयोग गरेका राजकीय अभिलेखहरू। A Survey of the Old Testament (… A Survey of the Old Testament (…
8. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 215–16. एस्तरको लेखकले आफ्नो नाम नदिएको र पुस्तकको लेखकत्व अनिश्चित रहेको विषय। An introduction to the Old Test…
9. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 225–26. अय्यूबको अज्ञात लेखकत्व, मोशीय परम्परा तथा अन्य रूढिवादी मिति/लेखकत्व प्रस्ताव। An introduction to the Old Test…
10. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 241–42. मासोरेटिक शीर्षकमा दाऊदसँग ७३ भजन, आसाप, कोरहका छोराहरू, सोलोमन, मोशा, हेमान, एतान र यदूतूनका नाम तथा शीर्षकसम्बन्धी लेखकत्व बहस। An introduction to the Old Test… An introduction to the Old Test…
11. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 267–68. हितोपदेशमा सोलोमनका मुख्य सङ्कलन, हिजकियाहका मानिसहरूको सम्पादकीय कार्य, ज्ञानीहरू, आगूर र लेमूएलको योगदान। An introduction to the Old Test… An introduction to the Old Test…
12. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 279–80. उपदेशकको परम्परागत सोलोमनी लेखकत्व तथा पछिल्लो लेखकत्वसम्बन्धी विद्वत् बहस। An introduction to the Old Test… An introduction to the Old Test…
13. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 286–87; cf. Hill and Walton, Survey of the Old Testament, 332–33. श्रेष्ठगीत 1:1 र सोलोमनको लेखकत्वसम्बन्धी भाषिक तथा साहित्यिक बहस। An introduction to the Old Test… A Survey of the Old Testament (…
14. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 303–4. सम्पूर्ण यशैयालाई आमोजका छोरा यशैयासँग जोड्ने परम्परागत यहूदी तथा ख्रीष्टियन दृष्टि। An introduction to the Old Test…
15. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 303–10. यशैया 40–66 को दोस्रो लेखकसम्बन्धी आधुनिक सिद्धान्त र पछिल्लो अध्ययनमा पुस्तकको साहित्यिक तथा धर्मशास्त्रीय एकतामाथि पुनःजोड। An introduction to the Old Test…
16. Longman and Dillard, Introduction to the Old Testament, 319–20. यर्मिया 36 मा यर्मियाको वचन, बारूकको शास्त्रीय कार्य, पुनर्लेखन र थप सामग्रीको प्रक्रिया।