पुरानो करार कहिले लेखिएको थियो?

यस विषयलाई बुझ्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा यही हो:

पुरानो करारको “लेखन”, “अन्तिम साहित्यिक स्वरूप”, “प्रतिलिपि”, “पाठको स्थिरीकरण” र “क्याननिक पहिचान” एउटै घटना होइनन्।

कुनै सामग्री धेरै पुरानो हुन सक्छ, तर त्यसलाई समेटेको पुस्तकले अन्तिम साहित्यिक स्वरूप धेरै पछि प्राप्त गरेको हुन सक्छ। पुस्तक तयार भएपछि पनि त्यसका प्रतिलिपिहरू बनिरहे। विभिन्न प्रतिलिपिमा केही पाठीय भिन्नता रहन सक्थ्यो। अनि कुनै पुस्तक लेखिएको समय र त्यसलाई सम्पूर्ण समुदायले पवित्रशास्त्रको क्याननिक पुस्तकका रूपमा पहिचान गरेको समय पनि फरक हुन सक्छ।¹

त्यसैले पुरानो करारको विकासलाई “लेखियो र समाप्त भयो” भन्ने एउटा घटनाको रूपमा होइन, शताब्दीयौँसम्म चलेको साहित्यिक र पाठीय इतिहासका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

१. पुरानो करारको लेखनको समय बुझ्ने आधार

पुरानो करारको वास्तविक समयरेखा बुझ्न सुरुमा एउटा सरल चित्र मनमा राख्न सकिन्छ:

प्रारम्भिक घटना र परम्परा
→ मौखिक तथा प्रारम्भिक लिखित सामग्री
→ पुस्तकहरूको रचना र सङ्कलन
→ सम्पादन र अन्तिम साहित्यिक स्वरूप
→ प्रतिलिपि र पाठ हस्तान्तरण
→ क्याननिक पहिचान
→ पाठको क्रमिक स्थिरीकरण

तर हरेक पुस्तक यही गतिमा अघि बढेको थिएन। कुनै पुस्तक छिट्टै स्थिर भयो, कुनै पुस्तक लामो समयसम्म सङ्कलन र सम्पादन हुँदै गयो। त्यसैले अब प्रत्येक पुस्तकसमूहलाई अलग-अलग हेर्नुपर्छ।

२. पञ्चग्रन्थ कहिले लेखियो?

पञ्चग्रन्थ (Pentateuch) भन्नाले:

उत्पत्ति, प्रस्थान, लेवी, गन्ती र व्यवस्था

यी पाँच पुस्तक बुझिन्छन्।

पञ्चग्रन्थको समयबारे विचार गर्दा दुई कुरा अलग गर्नैपर्छ:

पहिलो—मोशासँग सम्बन्धित प्रारम्भिक लिखित सामग्री कहिलेको हो?

दोस्रो—आज हामीसँग भएको पाँच-पुस्तकीय तोराहले आफ्नो अन्तिम साहित्यिक स्वरूप कहिले पायो?

मोशीय लिखित परम्परा

पञ्चग्रन्थ स्वयंले मोशालाई लिखित सामग्रीसँग जोड्छ। प्रस्थान १७:१४ मा मोशालाई एउटा घटना पुस्तकमा लेख्न भनिएको छ। प्रस्थान २४:४ मा मोशाले परमप्रभुका वचनहरू लेखेको उल्लेख छ। गन्ती ३३:२ मा इस्राएली यात्राका चरणहरू उनले लेखेको बताइन्छ। व्यवस्था ३१:९ तथा ३१:२४–२६ मा पनि मोशाले व्यवस्था लेखेर सुरक्षित गरेको उल्लेख छ।

त्यसैले मोशीय लिखित आधार पञ्चग्रन्थको आफ्नै दाबी हो।

मोशाको समयलाई प्रस्थानको प्रारम्भिक मितिअनुसार राख्दा लगभग ई.पू. पन्ध्रौँ शताब्दी र पछिल्लो मितिअनुसार लगभग ई.पू. तेह्रौँ शताब्दीतिर पर्छ।²

तर यही ठाउँमा एउटा ठूलो भिन्नता बुझ्नुपर्छ। मोशाले केही सामग्री लेखे भन्ने कुराले:

आजको उत्पत्तिदेखि व्यवस्थासम्मको प्रत्येक वाक्य त्यही समयमा अहिलेको स्वरूपमा तयार थियो

भन्ने कुरा स्वतः प्रमाणित गर्दैन।

पञ्चग्रन्थमा कथा, वंशावली, व्यवस्था, पूजाहारीय निर्देशन, यात्रा विवरण, करार र विभिन्न समयका व्याख्यात्मक अंश छन्। केही पाठमा पछिल्लो पाठकलाई बुझाउन गरिएका सम्पादकीय स्पष्टीकरण पनि देखिन्छन्। त्यसैले मोशीय आधार स्वीकार गर्दै पनि पछि प्रतिलिपि, सङ्कलन र सम्पादन भएको हुन सक्ने सम्भावना छुट्याउनुपर्छ।³

पञ्चग्रन्थको अन्तिम साहित्यिक स्वरूप

यही विषयमा विद्वान्हरूबीच सबैभन्दा ठूलो मतभेद छ। पुरानो अनुसन्धानको एउटा प्रभावशाली ढाँचाले पञ्चग्रन्थलाई करिब ई.पू. ४०० सम्म वर्तमान पाँच-पुस्तकीय स्वरूपमा आएको मान्थ्यो। तर पञ्चग्रन्थको अन्तिम सम्पादनको मिति अत्यन्त विवादित छ; प्रस्तावहरू धेरै पुरानो समयदेखि चौथो शताब्दी ई.पू. सम्म फैलिएका छन्।⁴ त्यसैले प्रमाणले अनुमति दिएको भन्दा बढी निश्चित हुनु उचित हुँदैन। सबैभन्दा स्पष्ट निष्कर्ष यस्तो हुन्छ: पञ्चग्रन्थभित्रको केही लिखित परम्परा मोशीय कालसम्म पुग्ने बाइबलीय दाबी छ; यसको सामग्री पुस्तौँसम्म संरक्षण, प्रतिलिपि र सङ्कलन हुँदै गयो; र पाँच-पुस्तकीय तोराहको स्थापित साहित्यिक स्वरूप फारसीकालसम्म स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। यसैले पञ्चग्रन्थको आरम्भिक सामग्रीको मिति र अन्तिम पाँच-पुस्तकीय स्वरूपको मिति एउटै होइन।

३. ऐतिहासिक पुस्तकहरू कहिले लेखिए?

प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करारका ऐतिहासिक पुस्तकहरूमा: यहोशू, न्यायकर्ताहरु, रूथ, १–२ शमूएल, १–२ राजाहरू, १–२ इतिहास, एज्रा, नहेम्याह र एस्तर पर्छन्। तर यस समूहभित्र पनि दुई फरक ऐतिहासिक तह छन्।

यहोशूदेखि राजाहरूसम्म

यहोशूदेखि राजाहरूसम्मको साहित्यले मोशापछिको भूमि प्रवेशदेखि यरूशलेमको पतनसम्मको इतिहास समेट्छ। यसभित्रका कथा, युद्धविवरण, राजकीय अभिलेख, दाऊद र सोलोमनसम्बन्धी परम्परा तथा अगमवक्ताका विवरण पुस्तकको अन्तिम स्वरूपभन्दा धेरै पुराना हुन सक्छन्। विशेष गरी ई.पू. आठौँ शताब्दीको उत्तरार्धदेखि यहूदामा लेखन संस्कृति निकै विस्तार भएको देखिन्छ। हिजकियाहको समयमा पुराना इस्राएली परम्परा, राजकीय इतिहास, अगमवाणी तथा ज्ञानपरम्परा सङ्कलन र लेखनमा आएको हुन सक्ने बलियो ऐतिहासिक आधार छ।⁵

योशियाहको समयमा ई.पू. सातौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा लिखित पाठको धार्मिक र सामाजिक अधिकार अझ महत्वपूर्ण बन्दै गएको देखिन्छ। निर्वासनपछि पुरानो इतिहासलाई व्यवस्था र करारको दृष्टिले पुनःपढ्ने र सम्पादन गर्ने काम पनि भएको देखिन्छ। त्यसैले:यहोशू–राजाहरूका घटनाहरू पुराना हुन्; तिनका विभिन्न परम्परा पनि पुराना हुन सक्छन्; तर ती सबैलाई आजको ठूलो इतिहासग्रन्थको स्वरूपमा व्यवस्थित गर्ने कार्य राजतन्त्रको उत्तरार्ध र निर्वासनकालसम्म चल्यो।

इतिहास, एज्रा र नहेम्याह

इतिहास, एज्रा र नहेम्याह अझ पछिल्लो उत्तर-निर्वासनकालीन संसारसँग सम्बन्धित छन्। एज्रा–नहेम्याह विभिन्न सामग्रीको क्रमिक सङ्कलन हो। नहेम्याहका केही आत्मकथात्मक अंश पाँचौँ शताब्दी ई.पू. का घटनासँग निकट छन्, तर पुस्तकको सम्पूर्ण वर्तमान स्वरूप पछि आएको हुन सक्छ। इतिहासको पुस्तक पनि विभिन्न चरणमा विकसित भएको देखिन्छ। केही अध्ययनले यसको अन्तिम स्वरूप ई.पू. चौथो शताब्दीतिर राख्छन्, र एज्रा–नहेम्याहको संयुक्त स्वरूप पनि फारसीकालको पछिल्लो चरणसम्म विकसित भएको मानिन्छ।⁶ यसैले ऐतिहासिक पुस्तकको विकास मोटामोटी यस्तो थियो:

पुराना घटना → मौखिक र लिखित स्मृति → राजकीय/अगमवाणी अभिलेख → इतिहासको सङ्कलन → निर्वासनकालीन पुनर्व्याख्या → उत्तर-निर्वासनकालीन इतिहासलेखन।

४. कविता तथा ज्ञान साहित्य कहिले लेखियो?

कविता तथा ज्ञान साहित्यलाई एउटै मिति दिन झन् कठिन छ। यसमा: अय्यूब, भजनसंग्रह, हितोपदेश, उपदेशक र श्रेष्ठगीत पर्छन्।

भजनसंग्रह

भजनसंग्रह एउटै समयमा लेखिएको पुस्तक होइन। यसमा विभिन्न कालका भजन छन्। केही राजकीय र दाऊदसँग सम्बन्धित भजन राजतन्त्रकालसम्म पुग्छन्; केही भजन निर्वासन वा उत्तर-निर्वासनको परिस्थितिसँग सम्बन्धित छन्। त्यसैले: एउटा भजनको मिति र सम्पूर्ण भजनसंग्रहको अन्तिम सङ्कलनको मिति एउटै होइन। भजनहरू पहिलेबाट प्रयोग भइरहेका थिए, तर ती क्रमशः सङ्कलन हुँदै आजको भजनसंग्रह बने।

हितोपदेश

हितोपदेशमा यो प्रक्रिया अझ स्पष्ट छ। हितोपदेश २५:१ भन्छ:

“यी पनि सोलोमनका हितोपदेश हुन्, जसलाई यहूदाका राजा हिजकियाहका मानिसहरूले प्रतिलिपि गरे।”

अर्थात् सोलोमनसँग सम्बन्धित सामग्री पहिलेको थियो, तर हिजकियाहको समयमा त्यसलाई पुनःसङ्कलन गरिएको थियो। हितोपदेशको सामग्री ई.पू. दशौँदेखि छैटौँ शताब्दीसम्म विभिन्न समयसँग सम्बन्धित हुन सक्ने र पुस्तकको अन्तिम सम्पादन छैटौँ शताब्दी वा प्रारम्भिक फारसीकालसम्म पुगेको प्रस्ताव गरिएको छ।⁷

अय्यूब

अय्यूबको मिति निश्चित छैन। यसको पुरानो कथा, कवितात्मक संवाद र वर्तमान साहित्यिक ढाँचा एउटै समयमा बनेका हुन् भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न कठिन छ। त्यसैले अय्यूबलाई निश्चित शताब्दीमा बाँध्नु उचित हुँदैन।

उपदेशक

उपदेशकको हिब्रू भाषा पछिल्लो चरणको छ र यसमा फारसी मूलका शब्द पनि छन्। यसको मिति फारसीकालको पाँचौँ–चौथो शताब्दीदेखि हेल्लेनी कालको तेस्रो वा प्रारम्भिक दोस्रो शताब्दी ई.पू. सम्म प्रस्ताव गरिएको छ।⁸

श्रेष्ठगीत

श्रेष्ठगीतको मिति पनि विवादित छ। केही भाषिक प्रमाणले उत्तर-निर्वासनकालतर्फ संकेत गर्छन्, र केहीले हेल्लेनी कालसम्म प्रस्ताव गर्छन्; तर निर्णायक प्रमाण छैन।⁹ यसकारण कविता तथा ज्ञान साहित्यको समग्र समयलाई: प्रारम्भिक राजतन्त्रकालदेखि फारसी तथा केही अवस्थामा हेल्लेनी कालसम्म फैलिएको साहित्यिक विकास का रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।

५. अगमवक्ताका पुस्तकहरू कहिले लेखिए?

अगमवाणीका पुस्तकमा समय निर्धारण केही सहज हुन्छ, किनकि धेरै पुस्तकले निश्चित राजा र राजनीतिक घटना उल्लेख गर्छन्।

आठौँ शताब्दी ई.पू.

आमोस, होशे, यशैया र मीका मुख्यतः ई.पू. आठौँ शताब्दीका अगमवक्ता हुन्। यसैले तिनीहरूको प्रारम्भिक अगमवाणी र केही लिखित सङ्कलन यही ऐतिहासिक समयसँग जोडिन्छ।

सातौँ–छैटौँ शताब्दी ई.पू.

सपन्याह, नहूम, हबकूक र विशेष गरी यर्मिया सातौँदेखि छैटौँ शताब्दीको परिवर्तनकालसँग सम्बन्धित छन्। यर्मिया ३६ ले एउटा पुस्तक बन्ने वास्तविक प्रक्रिया हामीलाई प्रत्यक्ष देखाउँछ। यर्मियाले वचन बोल्छन्; बारूकले ती लेख्छन्; राजा यहोयाकीमले त्यो चर्मपत्र जलाउँछ; त्यसपछि फेरि लेखिन्छ; र पहिलेका वचनसँग थप वचनहरू पनि समावेश हुन्छन्। यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा प्रमाणित गर्छ: बाइबलीय पुस्तकको निर्माणमा बोलिएको वचन, प्रारम्भिक लेखन, पुनर्लेखन र विस्तार एउटै प्रक्रियाका चरण हुन सक्थे।

निर्वासनकाल

इजकिएलको सेवा मुख्यतः ई.पू. छैटौँ शताब्दीको बेबिलोनी निर्वासनसँग सम्बन्धित छ। यही समयमा यरूशलेमको पतन, मन्दिरको विनाश र निर्वासनले पुराना करारगत र ऐतिहासिक परम्परालाई पुनःव्याख्या गर्ने महत्वपूर्ण परिस्थिति सिर्जना गर्‍यो।

फारसीकाल

हाग्गै र जकरियाका अगमवाणीहरू फारसीकालमा स्पष्ट रूपमा मिति गरिएका छन्। हाग्गैको सेवाको आरम्भ ई.पू. ५२० मा भएको पुस्तक स्वयंले बताउँछ।¹⁰ मलाकी पनि दोस्रो मन्दिर र फारसीकालीन यहूदाको संसारसँग राम्रोसँग मेल खान्छ।

दानिएल

दानिएलको अवस्था विशेष छ। पुस्तकको कथा छैटौँ शताब्दी ई.पू. को बेबिलोनी–फारसी संसारमा राखिएको छ। परम्परागत दृष्टिले यसको मूल लेखक दानिएल स्वयं भएको र पुस्तकलाई छैटौँ शताब्दीमा राखिन्छ। तर आधुनिक ऐतिहासिक–आलोचनात्मक अध्ययन (historical-critical study) को ठूलो भागले विशेष गरी दानिएलका पछिल्ला दर्शनहरूको अन्तिम साहित्यिक स्वरूपलाई Antiochus IV Epiphanes को समय, करिब ई.पू. १६७–१६४, मा राख्छ।¹¹ यहाँ मतभेद वास्तविक छ। त्यसैले “पुरानो करारको अन्तिम पुस्तक ठ्याक्कै ई.पू. १६४ मा लेखियो” भन्नु पनि उचित हुँदैन।

६. अब मुख्य प्रश्न: पुरानो करारको लेखन कहिलेसम्म चल्यो?

माथिको विवरणपछि अब यो प्रश्न स्पष्ट रूपमा उत्तर दिन सकिन्छ।

परम्परागत दृष्टिमा

यदि मोशीय लिखित परम्परालाई ई.पू. पन्ध्रौँ वा तेह्रौँ शताब्दीमा राखिन्छ, दानिएललाई छैटौँ शताब्दीमा राखिन्छ, र एज्रा–नहेम्याह, इतिहास तथा मलाकीजस्ता पछिल्ला पुस्तकलाई फारसीकालमा राखिन्छ भने: पुरानो करारको लेखन ई.पू. दोस्रो सहस्राब्दीको उत्तरार्धबाट सुरु भएर लगभग ई.पू. पाँचौँ–चौथो शताब्दीसम्म फैलिएको मान्न सकिन्छ।

आधुनिक ऐतिहासिक–साहित्यिक अध्ययनमा

यदि उपदेशक, श्रेष्ठगीतका केही भाग वा दानिएलको अन्तिम साहित्यिक स्वरूपलाई हेल्लेनी कालमा राखिन्छ भने: पुरानो करारका केही पुस्तकको अन्तिम साहित्यिक स्वरूप ई.पू. दोस्रो शताब्दीसम्म पुग्न सक्छ। यसैले “लेखन कहिले समाप्त भयो?” भन्ने प्रश्नको एउटै निर्विवाद वर्ष छैन। तर समग्र रूपमा भन्न सकिन्छ: पुरानो करारको ठूलो साहित्यिक निर्माण राजतन्त्रकालदेखि फारसीकालसम्म सम्पन्न भयो; केही पुस्तकको अन्तिम साहित्यिक स्वरूपबारे आधुनिक अनुसन्धानले हेल्लेनी कालसम्मको मिति प्रस्ताव गर्छ।

७. पुस्तक लेखिनु र त्यसको प्रतिलिपि बनिनु अलग तर सँगसँगै चल्ने प्रक्रिया थियो

यहाँ अर्को भ्रम हटाउनुपर्छ। बाइबल पहिले पूर्ण भयो अनि त्यसपछि मात्र प्रतिलिपि बनाउन सुरु गरियो भन्ने होइन।

प्रतिलिपि लेखनकै समयमा सुरु भइसकेको थियो। पुरानो सामग्री नयाँ पुस्तकमा समावेश गर्न पनि त्यसको प्रतिलिपि आवश्यक पर्थ्यो। यर्मिया ३६ मा एउटा प्रति नष्ट भएर अर्को प्रति तयार भएको देखिन्छ। प्रतिलिपिकारले कहिलेकाहीँ पुरानो हिज्जेलाई आफ्नो समयको हिज्जेमा पनि परिवर्तन गर्न सक्थ्यो। यसैले आजको पाण्डुलिपिमा देखिने हिज्जेले पुस्तक पहिलोपटक कहिले लेखियो भन्ने कुरा सीधै प्रमाणित गर्दैन; त्यसले पछिल्लो प्रतिलिपिको समय प्रतिबिम्बित गर्न सक्छ।¹²

यसकारण: मूल रचना-मिति ≠ उपलब्ध प्रतिलिपिको मिति।

८. हामीसँग वास्तविक बाइबलीय पाण्डुलिपि कहिलेदेखि छन्?

मोशा, दाऊद, यशैया वा यर्मियाले आफ्नै हातले लेखेका मूल हस्तलिखित प्रति आज उपलब्ध छैनन्। हिब्रू बाइबलका वास्तविक पाण्डुलिपिहरूको ठूलो र ठोस भौतिक प्रमाण मृतसागरका पाण्डुलिपिहरूबाट प्राप्त हुन्छ। उपलब्ध हिब्रू पाण्डुलिपि प्रमाण ई.पू. तेस्रो शताब्दीको मध्यतिरबाट स्पष्ट रूपमा सुरु हुन्छ।¹³ यसको अर्थ: ई.पू. तेस्रो शताब्दीभन्दा अघि बाइबल लेखिएको थिएन भन्ने होइन। यसको अर्थ: त्यसभन्दा पुराना सम्पूर्ण बाइबलीय पुस्तकका प्रतिलिपिहरू आजसम्म सुरक्षित भएर बाँचेका छैनन्। यो भिन्नता अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

९. मृतसागरका पाण्डुलिपि भेटिँदा पाठ पूर्ण रूपमा एउटै थियो कि थिएन?

ई.पू. तेस्रो शताब्दीदेखि पहिलो शताब्दी ईस्वीसम्मका मृतसागरका पाण्डुलिपिहरूले एउटा महत्वपूर्ण अवस्था देखाउँछन्। बाइबलीय पुस्तकहरू पहिल्यै प्रचलित थिए, तर तिनका सबै प्रतिलिपि प्रत्येक शब्दमा एउटै थिएनन्।

त्यहाँ:

• पछि मासोरेटिक पाठ बनेको परम्परासँग नजिकका प्रतिलिपि,
• सामरी पञ्चग्रन्थसँग नजिकका रूप,
• सेप्टुआजिन्टको हिब्रू आधारसँग नजिकका रूप,
• र स्वतन्त्र पाठीय स्वरूप

पाइन्छन्। तोराहमा समेत पाठीय विविधता रहेको थियो।¹⁴ त्यसैले: पुस्तक अस्तित्वमा हुनु र त्यस पुस्तकका सबै प्रतिलिपि पूर्ण रूपमा एउटै हुनु फरक कुरा हो।

१०. पुरानो करारको क्यानन कहिले पूरा भयो?

यो फेरि लेखनभन्दा फरक प्रश्न हो। क्यानन (Canon) भन्नाले कुन पुस्तकलाई अधिकारयुक्त पवित्रशास्त्रको संग्रहभित्र स्वीकार गरियो भन्ने कुरा बुझिन्छ।

तोराह

फारसीकालसम्म तोराह अत्यन्त अधिकारयुक्त संग्रहका रूपमा स्थापित भएको स्पष्ट प्रमाण देखिन्छ। यसैले पाँचौँ–चौथो शताब्दी ई.पू. सम्म तोराहको केन्द्रीय स्थान बलियो भइसकेको थियो।

अगमवक्ताहरू

दोस्रो शताब्दी ई.पू. सम्म “व्यवस्था र अगमवक्ताहरू” दुई स्थापित पवित्रशास्त्रीय समूहका रूपमा स्पष्ट देखिन्छन्।

लेखहरू

तेस्रो भाग—लेखहरू (Ketuvim)—को सीमारेखा अझ विस्तारै स्पष्ट भयो। पहिलो शताब्दी ईस्वीको अन्त्यतिर हामी पहिलोपटक निश्चित संख्यामा पुस्तकको स्पष्ट बाह्य साक्षी पाउँछौँ।

जोसेफसले २२ अधिकारयुक्त पुस्तकको उल्लेख गर्छन्। करिब त्यही समयको ४ एज्राले २४ सार्वजनिक पुस्तकको उल्लेख गर्छ। यसैले पहिलो शताब्दी ईस्वीको अन्त्यतिर आइपुग्दा सीमित २२/२४-पुस्तकीय यहूदी पवित्रशास्त्रीय संग्रह स्पष्ट रूपमा प्रमाणित हुन्छ।¹⁵ यसको अर्थ कुनै एक परिषद्ले त्यस दिन सबै पुस्तक छानेर क्यानन बनायो भन्ने होइन। विशेष गरी जाम्निया (Jamnia/Yavneh) मा ई. ९० तिर एउटा औपचारिक परिषद्ले क्यानन बन्द गर्‍यो भन्ने पुरानो धारणा आज प्रमाणित तथ्य मानिँदैन।¹⁶

११. पाठ कहिले स्थिर भयो?

क्याननिक पुस्तकहरूको सीमा स्पष्ट हुँदै जानु र प्रत्येक पुस्तकको पाठ स्थिर हुनु पनि फरक प्रक्रिया हो। मृतसागरका पाण्डुलिपिहरूले ई.पू. पछिल्ला शताब्दीमा विभिन्न पाठीय रूपसँगै चलिरहेको देखाउँछन्। आजको मासोरेटिक पाठसँग निकट पूर्व-मासोरेटिक पाठपरम्परा (proto-Masoretic tradition) ई.पू. तेस्रो शताब्दीदेखि प्रमाणित हुन्छ। त्यसपछि यो क्रमशः प्रभावशाली हुँदै गयो। पहिलो शताब्दी ईस्वीको अन्त्यतिर आइपुग्दा धेरै शताब्दीको पाठीय विविधतापछि बढी एकरूपता र स्थिरता देखिन थाल्छ।¹⁷ यसपछि पनि प्रतिलिपि बनिरहे। धेरै शताब्दीपछि मासोरेटहरूले प्राप्त व्यञ्जनात्मक पाठ र पठनपरम्परालाई स्वरचिह्न, उच्चारण चिह्न र मासोरा (Masorah) सहित व्यवस्थित रूपमा सुरक्षित गरे। यसैले मासोरेटहरूले बाइबल लेखेका होइनन्; उनीहरूले आफूभन्दा धेरै पुरानो पाठपरम्परालाई सुरक्षित गरेका हुन्।

१२. अब सम्पूर्ण कुरा एउटै समयरेखामा बुझौँ

यही तालिकाले यस प्रश्नको मूल भ्रम हटाउँछ।

१३. अन्तिम रूपमा के बुझ्नुपर्छ?

पुरानो करारको इतिहासलाई चारवटा अलग प्रश्नमा छुट्याएपछि सबै कुरा स्पष्ट हुन्छ।

पहिलो: पुरानो करार कहिले लेखियो?

एउटै समयमा होइन। यसको प्रारम्भिक सामग्री अत्यन्त पुरानो छ। यसको ठूलो साहित्यिक विकास राजतन्त्रकालदेखि फारसीकालसम्म भयो। परम्परागत कालक्रममा यसको लेखन लगभग पाँचौँ–चौथो शताब्दी ई.पू. सम्म समाप्त भएको मानिन्छ; केही आधुनिक अध्ययनमा केही पुस्तकको अन्तिम स्वरूप दोस्रो शताब्दी ई.पू. सम्म पुर्‍याइन्छ।

दोस्रो: प्रतिलिपि कहिलेदेखि बन्यो?

पुस्तक पूर्ण भएपछि मात्र होइन। लेखनसँगै प्रतिलिपि पनि भइरह्यो। तर आज बाँचेका वास्तविक बाइबलीय पाण्डुलिपिहरूको ठोस प्रमाण ई.पू. तेस्रो शताब्दीबाट प्रशस्त हुन्छ।

तेस्रो: क्यानन कहिले स्पष्ट भयो?

पुस्तक लेखिएकै दिन क्यानन बन्द भएन। तोराह पहिले स्पष्ट अधिकारयुक्त भयो, अगमवक्ताहरूको संग्रह त्यसपछि स्पष्ट भयो, र लेखहरूको सीमा अझ पछि स्थिर भयो। पहिलो शताब्दी ईस्वीको अन्त्यमा २२/२४ पुस्तकको सीमित संग्रहको स्पष्ट प्रमाण पाइन्छ।

चौथो: आजको हिब्रू पाठ कहिले स्थिर भयो?

दोस्रो मन्दिरकालमा विभिन्न पाठीय रूप चलिरहेका थिए। पूर्व-मासोरेटिक परम्परा क्रमशः प्रभावशाली भयो र पहिलो शताब्दी ईस्वीको अन्त्यपछि बढी पाठीय स्थिरता देखियो। धेरै पछि मासोरेटहरूले यही पुरानो परम्परालाई अत्यन्त सावधानीपूर्वक संरक्षण गरे।

१४. निष्कर्ष

त्यसैले “पुरानो करार कहिले लेखिएको थियो?” भन्ने प्रश्नको उत्तर “ई.पू. १४०० देखि ई.पू. ४००” भनेर एउटा समयसीमा मात्र दिनु पर्याप्त हुँदैन। त्यस्तो उत्तरले पुस्तकहरूको दीर्घ साहित्यिक इतिहास, प्रतिलिपि, सम्पादन र क्याननिक विकास सबैलाई एउटै कुरा बनाइदिन्छ।

अझ स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा: पुरानो करारका प्रारम्भिक परम्परा र लिखित सामग्रीको जरा ई.पू. दोस्रो सहस्राब्दीको उत्तरार्धसम्म पुग्न सक्छ। यसको ठूलो साहित्यिक विकास ई.पू. आठौँ–छैटौँ शताब्दीको राजतन्त्र र निर्वासनकालमा भयो। फारसीकालमा धेरै पुस्तकले महत्वपूर्ण वा अन्तिम साहित्यिक स्वरूप प्राप्त गरे। परम्परागत दृष्टिमा पुरानो करारको लेखन पाँचौँ–चौथो शताब्दी ई.पू. सम्म लगभग सम्पन्न मानिन्छ; केही आधुनिक विद्वत् अध्ययनले केही पछिल्ला पुस्तकको अन्तिम स्वरूप दोस्रो शताब्दी ई.पू. सम्म राख्छ। त्यसपछि पनि प्रतिलिपि र पाठ हस्तान्तरण जारी रह्यो। ई.पू. तेस्रो शताब्दीबाट वास्तविक बाइबलीय पाण्डुलिपि प्रशस्त रूपमा उपलब्ध हुन्छन्, पहिलो शताब्दी ईस्वीको अन्त्यमा २२/२४ पुस्तकको सीमित क्याननिक संग्रह स्पष्ट देखिन्छ, र त्यसपछि हिब्रू पाठ क्रमशः बढी स्थिर हुँदै मासोरेटिक परम्परामा सुरक्षित भयो।

यसैले सबैभन्दा छोटो सूत्रमा:

लेखन पहिले भयो; लेखनसँगै सङ्कलन र प्रतिलिपि चल्यो; पुस्तकहरूले फरक समयमा अन्तिम साहित्यिक स्वरूप पाए; क्याननिक पहिचान क्रमशः स्पष्ट भयो; र पाठको एकरूपता अझ पछि विकसित भयो।

यही पाँच चरण छुट्याएर बुझ्दा पुरानो करारको ऐतिहासिक निर्माणबारे कुनै भ्रम रहँदैन।

फुटनोटहरू

1. David M. Carr, The Formation of the Hebrew Bible: A New Reconstruction (New York: Oxford University Press, 2011), 3–12. हिब्रू बाइबलको निर्माणलाई मौखिक–लिखित हस्तान्तरण, पुनर्लेखन, साहित्यिक वृद्धि र ऐतिहासिक चरणहरूको दीर्घ प्रक्रियाका रूपमा बुझ्नुपर्ने विषय। The Formation of the Hebrew Bib…
2. Andrew E. Hill and John H. Walton, A Survey of the Old Testament, 4th ed. (Grand Rapids: Zondervan Academic, 2023), 35, 38, 66. मोशा र प्रस्थानको सम्भावित पन्ध्रौँ वा तेह्रौँ शताब्दी ई.पू. को कालक्रम तथा पञ्चग्रन्थीय सामग्रीको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि। A Survey of the Old Testament (… A Survey of the Old Testament (…
3. Hill and Walton, Survey of the Old Testament, 66. मोशासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित लिखित सामग्री र पछिल्लो सम्पादकीय गतिविधिबीच भिन्नता गर्नुपर्ने विषय। A Survey of the Old Testament (…
4. Roger T. Beckwith, The Old Testament Canon of the New Testament Church and Its Background in Early Judaism (Grand Rapids: Eerdmans, 1985), 132; Stephen B. Chapman, The Law and the Prophets: A Study in Old Testament Canon Formation (Tübingen: Mohr Siebeck, 2000), 18. पञ्चग्रन्थको अन्तिम सम्पादनको मितिबारे व्यापक मतभेद र करिब 400 BCE को पुरानो प्रभावशाली प्रस्तावको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि। The Old Testament Canon of the … The Law and the Prophets A Stud…
5. William M. Schniedewind, How the Bible Became a Book: The Textualization of Ancient Israel (Cambridge: Cambridge University Press, 2004), 89–90. हिजकियाहकालीन यरूशलेममा पुराना परम्परा, इतिहास, ज्ञान तथा अगमवाणी साहित्यको सङ्कलन र लेखनको विस्तार। How the Bible Became a Book The…
6. Schniedewind, How the Bible Became a Book, 178–80, 238 n. 40. इतिहास र एज्रा–नहेम्याहको फारसीकालीन विकास तथा चौथो शताब्दी ई.पू. सम्म पुग्ने अन्तिम साहित्यिक स्वरूपसम्बन्धी चर्चा। How the Bible Became a Book The…
7. Hill and Walton, Survey of the Old Testament, 314–15. हितोपदेशको सामग्री दसौँदेखि छैटौँ शताब्दी ई.पू. सम्म फैलिने र अन्तिम सम्पादकीय कार्य प्रारम्भिक फारसीकालसम्म प्रस्ताव गरिएको विषय। A Survey of the Old Testament (…
8. John J. Collins, A Short Introduction to the Hebrew Bible, 4th ed. (Minneapolis: Fortress Press, 2025), 363–64. उपदेशकको उत्तरकालीन हिब्रू, फारसी ऋणशब्द तथा फारसीदेखि हेल्लेनी कालसम्म प्रस्तावित मितिहरू। A Short Introduction to the Heb…
9. Collins, Short Introduction to the Hebrew Bible, 341–42. श्रेष्ठगीतको उत्तर-निर्वासनकालीन भाषिक संकेत तथा यसको मितिबारे विद्वत् मतभेद। A Short Introduction to the Heb…
10. Collins, Short Introduction to the Hebrew Bible, 285–86. हाग्गैको दारयवेशको दोस्रो वर्ष अर्थात् 520 BCE सँग स्पष्ट ऐतिहासिक सम्बन्ध। A Short Introduction to the Heb…
11. Collins, Short Introduction to the Hebrew Bible, 388–91; Tremper Longman III and Raymond B. Dillard, An Introduction to the Old Testament, 2nd ed. (Grand Rapids: Zondervan, 2006), 374–75. दानिएलको दोस्रो शताब्दी ई.पू. को अन्तिम साहित्यिक स्वरूपसम्बन्धी आधुनिक प्रस्ताव र छैटौँ शताब्दीको परम्परागत दृष्टिको भिन्नता।
12. Emanuel Tov, Textual Criticism of the Hebrew Bible, 2nd rev. ed. (Minneapolis: Fortress Press; Assen: Royal Van Gorcum, 2001), 223–24. प्रतिलिपि क्रममा हिज्जे अद्यावधिक हुन सक्ने र उपलब्ध हिज्जेले मूल रचना-मितिभन्दा पछिल्लो प्रतिलिपि चरण देखाउन सक्ने विषय। Textual Criticism of the Hebrew…
13. Emanuel Tov, “The Textual Development of the Torah,” in Textual Criticism of the Hebrew Bible, Qumran, Septuagint: Collected Essays, Volume 3, Supplements to Vetus Testamentum 167 (Leiden: Brill, 2015), 239–40. वास्तविक हिब्रू बाइबलीय पाण्डुलिपि प्रमाण ई.पू. तेस्रो शताब्दीको मध्यतिरबाट प्रत्यक्ष रूपमा उपलब्ध हुने विषय। Textual Criticism of the Hebrew…
14. Emanuel Tov, “The Scribal and Textual Transmission of the Torah Analyzed in Light of Its Sanctity,” in Textual Criticism of the Hebrew Bible, Qumran, Septuagint: Collected Essays, Volume 3, Supplements to Vetus Testamentum 167 (Leiden: Brill, 2015), 164–65. दोस्रो मन्दिरकालमा तोराहको उच्च अधिकारसँगै पर्याप्त पाठीय विविधता कायम रहेको विषय। Textual Criticism of the Hebrew…
15. Collins, Short Introduction to the Hebrew Bible, 2–3; Edmon L. Gallagher and John D. Meade, The Biblical Canon Lists from Early Christianity: Texts and Analysis (Oxford: Oxford University Press, 2017), 6, 58–62. तोराह, अगमवक्ताहरू र लेखहरूको क्रमिक क्याननिक विकास तथा पहिलो शताब्दी ईस्वीको अन्त्यतिर २२/२४ पुस्तकको निश्चित सङ्ख्याको साक्षी। A Short Introduction to the Heb… The Biblical Canon Lists from E…
16. Collins, Short Introduction to the Hebrew Bible, 3. जाम्निया (Jamnia/Yavneh) लाई एउटा औपचारिक परिषद्ले क्यानन बन्द गरेको घटनाका रूपमा प्रस्तुत गर्नु भ्रामक हुने विषय। A Short Introduction to the Heb…
17. Tov, Textual Criticism of the Hebrew Bible, 194–95. पूर्व-मासोरेटिक पाठ ई.पू. तेस्रो शताब्दीदेखि प्रमाणित हुने र पहिलो शताब्दी ईस्वीको अन्त्यतिर पाठीय एकरूपता तथा स्थिरता बढेको विषय। Textual Criticism of the Hebrew…