पुरानो करारको संरचना कसरी गरिएको छ?

पुरानो करारको संरचना बुझ्दा हिब्रू क्यानन र प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करारको मुख्य सामग्री मूलतः समान भए पनि तिनको पुस्तक संख्या, क्रम र वर्गीकरण फरक छन् भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। त्यसैले पुरानो करारको संरचनालाई पहिले हिब्रू क्यानन र त्यसपछि प्रोटेस्टेन्ट क्याननका आधारमा हेर्नु उचित हुन्छ।

१. हिब्रू क्याननको संरचना

यहूदी पवित्रशास्त्रलाई सामान्यतः तनाख (Tanakh) भनिन्छ। तनाख नाम यसका तीन मुख्य भागका हिब्रू नामका प्रारम्भिक अक्षरबाट बनेको हो:

व्यवस्था वा शिक्षा — תּוֹרָה (Torah)
अगमवक्ताहरू — נְבִיאִים (Nevi’im)
लेखहरू — כְּתוּבִים (Ketuvim)

यसरी हिब्रू क्याननको आधारभूत संरचना: व्यवस्था → अगमवक्ताहरू → लेखहरू

गरी तीन भागमा व्यवस्थित गरिएको छ।

व्यवस्था (Torah)

पहिलो भागमा पाँच पुस्तक छन्: उत्पत्ति, प्रस्थान, लेवी, गन्ती र व्यवस्था।

Torah को अर्थ केवल कानुन होइन; यसमा शिक्षा र निर्देशनको अर्थ पनि समावेश हुन्छ। यी पाँच पुस्तकले सृष्टि, मानवको पतन, पितृपुरुषहरू, इस्राएलको उत्पत्ति, मिश्रबाट प्रस्थान, सिनैको करार र परमेश्वरको व्यवस्था प्रस्तुत गर्छन्।

अगमवक्ताहरू (Nevi’im)

दोस्रो भाग अगमवक्ताहरू हो। यसलाई दुई समूहमा राखिएको छ।

अघिल्ला अगमवक्ताहरू (Former Prophets): यहोशू, न्यायकर्ताहरु, शमूएल र राजाहरू।

यी पुस्तकहरूमा ऐतिहासिक घटनाहरू भए पनि तिनले इस्राएलको इतिहासलाई परमेश्वरको करार, आज्ञाकारिता, अनाज्ञाकारिता, न्याय र कृपाको दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्छन्।

पछिल्ला अगमवक्ताहरू (Latter Prophets): यशैया, यर्मिया, इजकिएल र बाह्र अगमवक्ताहरू।

होशेदेखि मलाकीसम्मका बाह्र साना अगमवक्ताहरूलाई हिब्रू क्याननमा “बाह्र” (The Twelve) भनेर एउटै पुस्तकसमूहका रूपमा गणना गरिन्छ।

लेखहरू (Ketuvim)

तेस्रो भागमा: भजनसंग्रह, हितोपदेश, अय्यूब, श्रेष्ठगीत, रूथ, विलाप, उपदेशक, एस्तर, दानिएल, एज्रा–नहेम्याह र इतिहास पर्छन्।

यस समूहमा कविता, ज्ञान साहित्य, कथा, विलाप, दर्शन र इतिहासजस्ता विभिन्न साहित्यिक स्वरूपहरू पाइन्छन्।

हिब्रू क्याननमा जम्मा २४ पुस्तक गणना गरिन्छ। यो संख्या प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करारका ३९ पुस्तकभन्दा फरक देखिए पनि मुख्य सामग्री मूलतः समान छ। संख्या फरक हुनुको कारण पुस्तकहरूको गणना गर्ने तरिका हो।

हिब्रू क्याननमा शमूएललाई एउटै पुस्तक, राजाहरूलाई एउटै पुस्तक, इतिहासलाई एउटै पुस्तक, एज्रा–नहेम्याहलाई एउटै पुस्तक र बाह्र साना अगमवक्ताहरूलाई एउटै पुस्तकका रूपमा गणना गरिन्छ।

यसैले २४ र ३९ को भिन्नता मूल सामग्रीको भिन्नता होइन; पुस्तकहरूको गणना, क्रम र वर्गीकरणको भिन्नता हो।

२. हिब्रू क्याननको ऐतिहासिक विकास

हिब्रू क्याननको स्वरूप लामो ऐतिहासिक प्रक्रियाबाट विकसित भएको हो। व्यवस्था, अगमवक्ताहरू र लेखहरू सबै एउटै समयमा एउटै निर्णयद्वारा क्यानन बनेका थिएनन्।

सिराखको ग्रीक प्रस्तावना — करिब ई.पू. १३२

हिब्रू क्याननको विकास बुझ्न सिराखको ग्रीक प्रस्तावना महत्वपूर्ण प्रमाण हो। करिब ई.पू. १३२ तिर लेखिएको यस प्रस्तावनामा “व्यवस्था,” “अगमवक्ताहरू” र “अन्य लेखहरू” भन्ने तीन प्रकारका पवित्र लेखहरूको उल्लेख पाइन्छ।

यसले दोस्रो शताब्दी ई.पू. सम्म हिब्रू पवित्रशास्त्रको तीन-भागीय संरचना पहिचान हुन थालेको देखाउँछ। नयाँ करारमा पनि यस्तै तीन-भागीय स्वरूपको संकेत पाइन्छ। येशूले “मोशाको व्यवस्था, अगमवक्ताहरू र भजनहरू” मा आफ्ना विषयमा लेखिएका कुराहरूको उल्लेख गर्नुभयो (लूका २४:४४)।

जाम्निया सभा (Council of Jamnia), करिब ई. ९०

हिब्रू क्याननको इतिहासमा जाम्निया सभा (Council of Jamnia), करिब ई. ९०, जसलाई याभ्ने (Yavneh) पनि भनिन्छ, विशेष रूपमा चर्चित छ। पहिलेका अध्ययनहरूमा जाम्नियामा बसेका रब्बीहरूको सभाले हिब्रू क्याननलाई अन्तिम रूपमा बन्द गरेको थियो भन्ने व्याख्या प्रचलित थियो। विशेष गरी व्यवस्था करिब ई.पू. ४००, अगमवक्ताहरू करिब ई.पू. २०० र लेखहरू पहिलो शताब्दी ईस्वीको अन्त्यतिर जाम्नियामा निश्चित भए भन्ने तीन-चरणीय धारणा व्यापक थियो। आधुनिक अध्ययनले भने यसलाई निश्चित ऐतिहासिक निष्कर्षका रूपमा स्वीकार गर्दैन। याभ्नेमा केही पुस्तकहरूको स्थान र प्रयोगबारे छलफल भएको हुन सक्छ, तर करिब ई. ९० मा बसेको एउटै औपचारिक सभाले सम्पूर्ण २४-पुस्तकीय हिब्रू क्याननलाई अन्तिम रूपमा बन्द गर्‍यो भन्ने पर्याप्त प्रमाण छैन।

यसकारण हिब्रू क्याननलाई एउटै घटनाको परिणामभन्दा लामो क्याननिक विकासको परिणामका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

३. प्रोटेस्टेन्ट क्याननको वर्गीकरण

प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करारले हिब्रू क्याननका मुख्य पुस्तकहरूलाई स्वीकार गर्छ, तर तिनलाई २४ को सट्टा ३९ पुस्तकका रूपमा गणना गर्छ। यी पुस्तकहरूलाई चार प्रमुख समूहमा व्यवस्थित गरिएको छ।

१) व्यवस्था वा पञ्चग्रन्थ — ५ पुस्तक

उत्पत्ति, प्रस्थान, लेवी, गन्ती र व्यवस्था।

यी पुस्तकहरूले सृष्टि, पितृपुरुषहरू, मिश्रबाट छुटकारा, सिनैको करार र परमेश्वरको व्यवस्था प्रस्तुत गर्छन्।

२) ऐतिहासिक पुस्तकहरू — १२ पुस्तक

यहोशू, न्यायकर्ताहरु, रूथ, १ शमूएल, २ शमूएल, १ राजाहरू, २ राजाहरू, १ इतिहास, २ इतिहास, एज्रा, नहेम्याह र एस्तर।

यी पुस्तकहरूले प्रतिज्ञाको देशमा प्रवेश, न्यायकर्ताहरुको समय, राजतन्त्र, विभाजित राज्य, निर्वासन र निर्वासनपछिको पुनर्स्थापनासम्मको इतिहास प्रस्तुत गर्छन्।

३) कविता तथा ज्ञान साहित्य — ५ पुस्तक

अय्यूब, भजनसंग्रह, हितोपदेश, उपदेशक र श्रेष्ठगीत।

यी पुस्तकहरूमा दुःख, आराधना, प्रार्थना, ज्ञान, परमेश्वरको भय, मानव जीवनको अर्थ र प्रेमजस्ता विषय प्रस्तुत गरिएका छन्।

४) अगमवक्ताहरू — १७ पुस्तक

यी १७ पुस्तकलाई सामान्यतः प्रमुख अगमवक्ताहरू र साना अगमवक्ताहरू गरी दुई समूहमा राखिन्छ।

प्रमुख अगमवक्ताहरू — ५ पुस्तक: यशैया, यर्मिया, विलाप, इजकिएल र दानिएल।

साना अगमवक्ताहरू — १२ पुस्तक: होशे, योएल, आमोस, ओबदिया, योना, मीका, नहूम, हबकूक, सपन्याह, हाग्गै, जकरिया र मलाकी।

यहाँ “प्रमुख” र “साना” भन्ने शब्दले ती अगमवक्ताहरूको महत्व ठूलो वा सानो भन्ने जनाउँदैन। मुख्यतः पुस्तकहरूको लम्बाइका आधारमा यो परम्परागत वर्गीकरण गरिएको हो।

यसरी: ५ + १२ + ५ + १७ = ३९ पुस्तक।

प्रोटेस्टेन्ट वर्गीकरणमा यहोशू, न्यायकर्ताहरु, शमूएल र राजाहरूलाई ऐतिहासिक पुस्तकहरूमा राखिएको छ, जबकि हिब्रू क्याननमा ती अघिल्ला अगमवक्ताहरूमा पर्छन्। त्यसैगरी हिब्रू क्याननमा लेखहरूभित्र पर्ने दानिएललाई प्रोटेस्टेन्ट क्याननमा अगमवक्ताहरूभित्र राखिएको छ।

यसैले प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करार फरक मूल सामग्री भएको अर्को क्यानन होइन; मूलतः उही हिब्रू पवित्रशास्त्रीय सामग्रीलाई फरक गणना, क्रम र वर्गीकरणमा प्रस्तुत गरिएको रूप हो।

४. प्रोटेस्टेन्ट क्याननको ऐतिहासिक स्पष्टता

आज प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करारमा पाइने ३९-पुस्तकीय स्वरूप विशेष गरी १६औँ शताब्दीको प्रोटेस्टेन्ट सुधार आन्दोलन (Reformation) को समयमा अझ स्पष्ट रूपमा छुट्टियो।

यस समयमा हिब्रू क्याननमा रहेका पुस्तकहरूलाई पुरानो करारको क्याननिक आधारका रूपमा स्वीकार गरियो, जबकि ग्रीक र ल्याटिन बाइबलीय परम्परामा रहेका केही अतिरिक्त पुस्तकहरूलाई फरक स्थान दिइयो।

मार्टिन लूथरको जर्मन बाइबल (Luther Bible), १५३४

मार्टिन लूथरको १५३४ को पूर्ण जर्मन बाइबलमा हिब्रू क्याननमा नभएका केही अतिरिक्त पुस्तकहरूलाई मुख्य पुरानो करारबाट अलग गरी अपोक्रिफा (Apocrypha) शीर्षकअन्तर्गत राखिएको थियो।

ती पुस्तकहरूलाई क्याननिक पवित्रशास्त्र बराबरको अधिकार दिइएन, तर पढ्न उपयोगी लेखहरूका रूपमा राखिएको थियो।

अपोक्रिफा (Apocrypha):

प्रोटेस्टेन्ट प्रयोगमा अपोक्रिफा (Apocrypha) भन्नाले सामान्यतः यहूदी हिब्रू क्याननमा समावेश नभएका तर प्राचीन ग्रीक सेप्टुआजिन्ट र पछि ल्याटिन बाइबलीय परम्परामा पाइने केही पुस्तक तथा अतिरिक्त अंशहरूलाई जनाइन्छ। यीमध्ये अधिकांश दोस्रो मन्दिरकालमा लेखिएका हुन्। सबै पुस्तक मूलतः ग्रीक भाषामै लेखिएका थिए भन्नु सही हुँदैन; केहीका हिब्रू वा अरामी मूल वा अंश पनि प्रमाणित भएका छन्।

१६औँ शताब्दीको प्रोटेस्टेन्ट सुधार आन्दोलनमा यी पुस्तकहरूको क्याननिक अधिकारलाई हिब्रू क्याननका पुस्तकहरूबाट स्पष्ट रूपमा अलग गरियो। त्यसैले ऐतिहासिक रूपमा “एकैपटक बाइबलबाट हटाइयो” भन्नुभन्दा क्याननिक पुस्तकहरूबाट अलग स्थान दिइयो र तिनको पवित्रशास्त्रीय अधिकार अस्वीकार गरियो भन्नु बढी शुद्ध हुन्छ।

बेल्जिक विश्वासघोषणा (Belgic Confession), १५६१

बेल्जिक विश्वासघोषणा (Belgic Confession, 1561) प्रोटेस्टेन्ट क्याननको इतिहासमा महत्वपूर्ण दस्तावेज हो। यसको धारा ४ ले पुरानो र नयाँ करारका क्याननिक पुस्तकहरू सूचीबद्ध गर्छ। धारा ५ ले ती पुस्तकहरूको अधिकारलाई स्वीकार गर्छ, र धारा ६ ले क्याननिक पुस्तक र अपोक्रिफा पुस्तकहरूबीच स्पष्ट भिन्नता गर्छ।

धारा ६ अनुसार अपोक्रिफा पुस्तकहरू पढ्न र तिनबाट केही कुरा सिक्न सकिन्छ, तर तिनलाई विश्वासको शिक्षा स्थापित गर्ने क्याननिक आधार मानिँदैन।

वेस्टमिन्स्टर विश्वासघोषणा (Westminster Confession of Faith), १६४७

वेस्टमिन्स्टर विश्वासघोषणा (Westminster Confession of Faith, 1647) ले प्रोटेस्टेन्ट क्याननलाई अझ स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

यसको पहिलो अध्यायको दोस्रो अनुच्छेदमा पुरानो करारका ३९ पुस्तक र नयाँ करारका २७ पुस्तकलाई पवित्रशास्त्रका क्याननिक पुस्तकका रूपमा सूचीबद्ध गरिएको छ। तेस्रो अनुच्छेदले अपोक्रिफा पुस्तकहरू परमेश्वरको प्रेरणाबाट लेखिएका क्याननिक पवित्रशास्त्रको भाग होइनन् र तिनलाई अन्य मानव लेखभन्दा फरक पवित्रशास्त्रीय अधिकार छैन भनी स्पष्ट गर्छ।

यसरी बेल्जिक विश्वासघोषणा र वेस्टमिन्स्टर विश्वासघोषणाले प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करारको क्याननिक सीमालाई स्पष्ट र औपचारिक रूपमा अभिव्यक्त गरेका छन्।

५. हिब्रू र प्रोटेस्टेन्ट क्याननबीचको मुख्य भिन्नता

दुवै क्याननको मुख्य हिब्रू सामग्री मूलतः समान छ, तर तिनको पुस्तक संख्या, क्रम र वर्गीकरण फरक छ।

हिब्रू क्यानन: व्यवस्था → अगमवक्ताहरू → लेखहरू जम्मा २४ पुस्तक

प्रोटेस्टेन्ट क्यानन: व्यवस्था → ऐतिहासिक पुस्तकहरू → कविता तथा ज्ञान साहित्य → अगमवक्ताहरू
जम्मा ३९ पुस्तक

हिब्रू क्यानन सामान्यतः इतिहास पुस्तकमा समाप्त हुन्छ भने प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करार मलाकीमा समाप्त हुन्छ।

यसैले हिब्रू र प्रोटेस्टेन्ट क्याननबीचको मुख्य भिन्नता मूल सामग्रीमा भन्दा पुस्तकहरूको गणना, क्रम र वर्गीकरणमा रहेको छ।

६. अन्य ख्रीष्टियन क्याननहरू

पुरानो करारको क्यानन हिब्रू र प्रोटेस्टेन्ट परम्परामा मात्र सीमित छैन। रोमन क्याथोलिक, पूर्वीय अर्थोडक्स र अन्य केही प्राचीन ख्रीष्टियन परम्पराहरूमा पुरानो करारको क्याननिक संग्रह केही फरक छ।

द्वितीयक-प्रामाणिक पुस्तकहरू (Deuterocanonical Books): द्वितीयक-प्रामाणिक पुस्तकहरू (Deuterocanonical Books) भन्ने शब्द विशेष गरी रोमन क्याथोलिक परम्परामा हिब्रू क्याननमा नभए पनि पुरानो करारको क्याननिक भागका रूपमा स्वीकार गरिएका पुस्तक र अतिरिक्त अंशहरूका लागि प्रयोग हुन्छ।

रोमन क्याथोलिक पुरानो करारमा मुख्यतः तोबित, जुडिथ, सोलोमनको ज्ञान, सिराख, बारूक, १ मक्काबी र २ मक्काबी, साथै एस्तर र दानिएलका अतिरिक्त अंशहरू समावेश छन्।

ट्रेन्ट परिषद् (Council of Trent), १५४६ को चौथो अधिवेशनले यी पुस्तकहरूसहित क्याथोलिक क्याननको सूचीलाई औपचारिक रूपमा पुनः पुष्टि गर्‍यो।

पूर्वीय अर्थोडक्स परम्परामा पनि प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करारभन्दा विस्तृत संग्रह पाइन्छ, तर यसको सूची रोमन क्याथोलिक क्याननसँग पूर्ण रूपमा समान छैन। त्यसैले क्याथोलिक र अर्थोडक्स क्याननलाई एउटै अतिरिक्त पुस्तक-सूची भनेर बुझ्नु उचित हुँदैन।

यी विभिन्न क्याननहरूको उत्पत्ति, पुस्तकहरूको संख्या, ऐतिहासिक विकास र तिनका बीचका भिन्नताहरू छुट्टै अध्ययनको विषय हुन्। यहाँ पुरानो करारको संरचना बुझ्न हिब्रू क्यानन र प्रोटेस्टेन्ट क्याननको संरचना तथा तिनको ऐतिहासिक विकास बुझ्नु पर्याप्त हुन्छ।

७. निष्कर्ष

पुरानो करारको संरचना केवल पुस्तकहरूको सूची होइन; यो पुस्तकहरूको क्याननिक विकास, क्रम, गणना र वर्गीकरणसँग सम्बन्धित विषय हो।

हिब्रू क्यानन तोराह (Torah), नेवीइम (Nevi’im) र केतुविम (Ketuvim) गरी तीन भागमा व्यवस्थित छ र २४ पुस्तकका रूपमा गणना गरिन्छ। यसको स्वरूप लामो ऐतिहासिक प्रक्रियाबाट स्थिर हुँदै गयो। जाम्निया सभा (Council of Jamnia), करिब ई. ९० लाई पहिले यस प्रक्रियाको निर्णायक अन्तिम बिन्दु मान्ने प्रवृत्ति थियो, तर आधुनिक अध्ययनले हिब्रू क्याननको स्थिरीकरणलाई लामो प्रक्रियाका रूपमा बुझ्छ।

प्रोटेस्टेन्ट पुरानो करारले यही मुख्य हिब्रू सामग्रीलाई ३९ पुस्तकका रूपमा गणना गरी व्यवस्था, ऐतिहासिक पुस्तकहरू, कविता तथा ज्ञान साहित्य र अगमवक्ताहरू गरी चार मुख्य समूहमा व्यवस्थित गर्छ। १६औँ शताब्दीको प्रोटेस्टेन्ट सुधार आन्दोलनमा यसको क्याननिक सीमा अझ स्पष्ट भयो, र बेल्जिक विश्वासघोषणा (Belgic Confession, 1561) तथा वेस्टमिन्स्टर विश्वासघोषणा (Westminster Confession of Faith, 1647) जस्ता दस्तावेजहरूले यसलाई स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त गरे।

यसैले हिब्रू र प्रोटेस्टेन्ट क्याननबीचको मुख्य भिन्नता पुस्तकहरूको आधारभूत सामग्रीमा नभई पुस्तकहरूको संख्या, क्रम र वर्गीकरणमा रहेको छ।

स्रोतहरू

1. James A. Sanders, “The Canonical Process,” in The Cambridge History of Judaism, vol. 4, हिब्रू क्याननको क्रमिक विकास र जाम्नियासम्बन्धी पुरानो तथा आधुनिक दृष्टिकोणको अध्ययन।
2. William Sanford LaSor, David Allan Hubbard, and Frederic William Bush, Old Testament Survey: The Message, Form, and Background of the Old Testament, 2nd ed. (Grand Rapids: Eerdmans, 1996).
3. Andrew E. Hill and John H. Walton, A Survey of the Old Testament (Grand Rapids: Zondervan).
4. Belgic Confession (1561), Articles 4–6.
5. Westminster Confession of Faith (1647), 1.2–1.3.
6. Council of Trent, Session IV (1546), पुरानो करारको क्याथोलिक क्याननसम्बन्धी निर्णय।